Coaching to nie terapia. Różnice, mity i granice • Jarosław Stefaniak

Wchodząc w branżę coachingową, jednym z pierwszych problemów, z którymi się spotkałem, była kwestia definicji i wyjaśnienia granic zawodowych tej dziedziny. Informacje o tym, czym jest to podejście, bywają niepełne, a wręcz fałszywe. Z tego też względu istnieje poważna potrzeba dokładnego określenia charakteru i obszaru tych działań.

Bardzo w tym wszystkim przeszkadza rynkowy szum krzykliwych mówców motywacyjnych w garniturach, którzy obiecują, że „możesz wszystko”, co często doprowadza do paraliżu decyzyjnego i wewnętrznego konfliktu. Problem pogłębia fakt, że wielu zdobywa swoje kwalifikacje na „szybkich kursach”. Myślą przy tym, że znajomość obsługi dłuta wystarczy, by od razu wyrzeźbić doskonałą figurę w drewnie.

Praktyka pokazuje jednak jasno: samo posiadanie narzędzia nie świadczy o umiejętności posługiwania się nim. Pozostaje jeszcze jedna kwestia – dłutem każdy może pracować, raz lepiej, raz gorzej, ale nie każda ręka jest ręką artysty. Tak samo wygląda to w tym przypadku.

Skrajności – od płytkiego dopingowania po głębokie wchodzenie w strukturę ludzkich uczuć – potrafią wyrządzić ludziom sporą krzywdę. Wielu zapomina, że nie pracuje z drewnianymi figurami wymagającymi „docięcia”, ale z człowiekiem. A ten jest bezcennym fenomenem życia, potrzebującym szczególnej uwagi.

Terapia i coaching dotykają czasem podobnych obszarów – wyborów, relacji, przeżyć czy poczucia własnej wartości. Mają jednak całkowicie odmienne cele, inne granice i opierają się na zupełnie odmiennych fundamentach.

Mitologia coachingu, czyli w co wierzysz, zanim w ogóle przyjdziesz?

Część ludzi odrzuca takie wsparcie nie dlatego, że go nie potrzebuje, ale z powodu noszonego w głowie przekłamanego obrazu tego wyzwania. Wielu po prostu nie wie o istnieniu takiej formy pomocy. Warto rozbić te przekonania na dwa obszary: mity o samej roli profesjonalisty oraz blokujące nastawienie, które noszą w sobie sami klienci.

Najczęstsze mity o samej współpracy:

1. „Coach mówi mi, co mam zrobić.” Praca ta nie polega na dawaniu gotowych instrukcji życiowych. Pomaga lepiej rozpoznać sytuację, własne założenia, możliwości i realne konsekwencje obranego kierunku.
2. „Coach naprawia człowieka.” Ta metoda nie wychodzi z założenia, że jesteś „zepsuty”. Zakłada za to, że posiadasz zasoby, doświadczenie i zdolność dokonywania wyborów, chociaż w danym momencie możesz mieć trudność z ich wykorzystaniem.
3. „Coaching to motywowanie.” To chyba najbardziej powszechne skojarzenie: okrzyki, energia, „dasz radę”, cele i sukces. Profesjonalna współpraca bywa spokojna, wymagająca, a czasem wręcz konfrontacyjna. Nie ma na celu poprawiania nastroju tu i teraz, lecz wsparcie w świadomym podejmowaniu kroków. To forma towarzyszenia, ale nie można jej porównać do pchania kogoś na siłę.
4. „Coach wmawia ludziom, że mogą wszystko.” Choć prowadzący wierzy, że człowiek potrafi osiągnąć ogromnie dużo, elementem rzetelnego podejścia jest twarde rozpoznanie barier, faktów i kosztów. Nie każda opcja jest realna, opłacalna czy zgodna z Twoimi wartościami. Dobra współpraca opiera się na danych, faktach oraz rzetelnej ocenie perspektyw i codzienności.
5. „Coaching to psychoterapia dla zdrowych ludzi.” Nie. Mimo że dotykają podobnych tematów, praca ta nie jest i nie powinna udawać lżejszej wersji psychoterapii.
6. „Każdy coach jest psychologiem.” Nie każdy posiada takie wykształcenie. Sam tytuł nie oznacza przygotowania psychologicznego ani klinicznego.
7. „Coaching polega wyłącznie na zadawaniu pytań.” Pytania są ważnym elementem, ale sesja obejmuje również obserwację, odzwierciedlanie, uporządkowanie informacji, konfrontowanie niespójności czy planowanie konkretnych posunięć. Jakkolwiek stanowią one cenne narzędzie, nie są jedynym instrumentem w pracy.
8. „Coach musi mieć odpowiedź na każdy problem.” Prowadzący przede wszystkim nie odpowiada na pytania. Nie jest skarbnicą wiedzy. Jego zadaniem jest pomoc w odnalezieniu, zauważeniu i wdrożeniu w życie wniosków oraz zadań.
9. „Wystarczy jedna sesja i życie się zmieni.” To myślenie życzeniowe, ocierające się o oczekiwanie cudu bez wysiłku. W rzeczywistości tak to nie działa. Pojedyncze spotkanie może bardzo mocno pomóc w zmianie perspektywy myślenia i widzenia, jednak wprowadzenie ustaleń w czyn to zupełnie inna sprawa. Trwała zmiana wymaga przełożenia przemyśleń na nawyki i codzienne zachowania. Jedna rozmowa potrafi dać ważny wgląd, ale nie zastąpi pełnej drogi.
10. „Dobry coach zawsze jest miły.” Wielu myśli, że miły uśmiech jest dobry na wszystko. Owszem, wiele trudności wymaga najwyższej uwagi i empatii, jednak tutaj chodzi przede wszystkim o ruch i konkretne posunięcia – stąd pojawia się przestrzeń wymagań. Prowadzący powinien być życzliwy, ale jednocześnie wymagający. Czasem największą wartością okazuje się bezogródkowe nazwanie sprzeczności, uniku albo racjonalizacji, której sam nie chcesz zauważyć.
11. „Coach musi mieć takie samo doświadczenie branżowe jak klient.” To, co niezwykle cenne w tym podejściu, to fakt, że prowadzący nie musi posiadać eksperckiej wiedzy w dziedzinie, z którą przychodzi do niego klient. Nie musi być byłym prezesem czy dyrektorem, by pracować z osobą na takim stanowisku. Kluczowe są kompetencje warsztatowe, umiejętność rozumienia kontekstu oraz właściwe zastosowanie metodyki.

Blokujące przekonania klientów

Jest jeszcze inna grupa barier. Nastawienie to z jednej strony nie pozwala ludziom wejść we współpracę, a z drugiej – czasem bardzo spowalnia lub wręcz zatrzymuje całe przedsięwzięcie.

Oto najczęstsze z takich myśli:

• „Muszę już dokładnie wiedzieć, czego chcę, zanim pójdę do coacha.”
• „Muszę mieć precyzyjnie zdefiniowany problem.”
• „Jeśli wiem, co powinienem zrobić, to znaczy, że nie potrzebuję coachingu.”
• „Skoro nie działam, to znaczy, że brakuje mi motywacji.”
• „Potrzebuję jeszcze więcej wiedzy i analiz, zanim podejmę decyzję.”
• „Coach pomoże mi podjąć decyzję za mnie.”
• „Jeśli zmienię pracę lub stanowisko, problem automatycznie zniknie.”
• „Moim głównym problemem jest brak pewności siebie.”

Często największa pułapka kryje się w stwierdzeniu: „Skoro nie działam, to znaczy, że brakuje mi motywacji”. Szukamy wtedy kolejnego zrywu energii, następnej książki czy szkolenia, zamiast zadać sobie pytanie: dlaczego nie robię tego, co – jak sam twierdzę – powinienem zrobić?

Ta forma pracy i towarzyszenia klientowi, jakkolwiek wspaniała, nie zakłada, że można pomóc zawsze i w każdej sytuacji. Centrum decyzyjne pozostaje po stronie klienta. To On (coachee) ma pełne prawo określania, co chce osiągnąć i w jaki sposób. Sam wskazuje, dokąd zmierzamy i w jakim tempie. Czasem pojawia się konieczność powrotu do wcześniejszego momentu, aby w pełni zrozumieć teraźniejszość, ale zawsze jest to wybór klienta.

Rolą coacha jest podążanie za nim, choć zdarzają się sytuacje, kiedy to sam profesjonalista musi podjąć trudne kroki.

Czerwona linia: Kiedy idziemy dalej, a kiedy mówię „STOP”

Etyka i profesjonalizm nie polegają na pracy z każdym i w jakichkolwiek warunkach. Opierają się na świadomości własnych granic oraz na ocenie aktualnych możliwości – zarówno swoich, jak i klienta.

Czerwona kontrolka nie zapala się wtedy, gdy na spotkaniu pojawiają się trudne stany, płacz, frustracja czy lęk. Stanowią one naturalne tło każdej ważnej zmiany w życiu.

Lampka ostrzegawcza zapala się wtedy, gdy widzę, że sytuacja wymaga kompetencji klinicznych. Gdy funkcjonowanie człowieka staje się na tyle zaburzone, że priorytetem przestaje być ustalanie celów czy struktury kroków, a zaczyna być nim pomoc psychologiczna lub psychoterapeutyczna.

Sygnały wymagające zatrzymania współpracy to m.in.:

• Poważne, utrzymujące się zaburzenia codziennego funkcjonowania.
• Objawy wymagające diagnozy klinicznej (np. stany depresyjne, paraliżujące lęki).
• Sytuacje, w których spotkania zaczęłyby pełnić rolę nieformalnej, zastępczej terapii.
• Sytuacje, w których klient po raz kolejny nie podejmuje ustalonych zadań, znajdując wciąż nowe wytłumaczenia dla swojego zastoju.

W takich momentach coach nie wchodzi w rolę terapeuty. Mówi wprost: „To jest moment, w którym potrzebujesz innego rodzaju wsparcia” i zachęca do konsultacji ze stosownym specjalistą. Rzetelność polega również na wiedzy, z jakimi wyzwaniami nie powinno się pracować samemu.

Należy pamiętać, że coach też jest człowiekiem z krwi i kości. Choć brzmi to może dziwnie, ma prawo zatrzymać współpracę w dowolnym momencie dla ochrony własnych zasobów. Na tej drodze pełną wolność wyboru mają obie strony.

Jak pracować z emocjami bez udawania gabinetu terapeutycznego?

Głębia pytań oraz struktura spotkań naturalnie wywołają u klienta poruszenie emocjonalne. Nie należy omijać tych stanów – stanowią one istotny element naszego życia i niosą ze sobą cenną informację o nas samych. Lęk, wstyd czy niepewność bardzo często blokują ruch, a płacz pokazuje, że w konkretnym miejscu ból staje się zbyt duży lub po prostu przepełnia człowieka.

Kluczowe jest jednak to, jak z tymi stanami postępujemy. Nie chodzi o to, żeby najpierw „pozbyć się lęku”, a dopiero potem ruszyć z miejsca. Prawdziwa sprawczość polega właśnie na umiejętności wykonania kroku pomimo obecnego lęku.

Pytanie nie brzmi więc: „Czy odczuwasz lęk?”, ale: „Czy potrafisz pracować z tym, co dzieje się tu i teraz, w granicach dostępnych kompetencji?”.

Po czym poznać rzetelny coaching?

Dobrą współpracę poznaje się nie po ilości energii czy ulgi uzyskanej podczas samej rozmowy, ale po tym, co dzieje się z człowiekiem poza nią.

• Powierzchniowe motywowanie skupia się na sztucznym pobudzeniu („uwierz w siebie!”, „wyjdź ze strefy komfortu!”). Problem zostaje przykryty entuzjazmem, który wyparowuje przy pierwszym trudniejszym dniu.
• Udawana terapia utyka w nieskończonym analizowaniu zaburzeń i szukaniu przyczyn w historii życia. Z punktu widzenia rzetelnego coachingu taki stan ciągłej analizy wciąż nie oznacza zdolności do działania – a przecież do niej dążymy.

Doświadczony coach pomaga lepiej zrozumieć własne położenie, rozpoznać mechanizmy utrudniające ruch, oddzielić fakty od własnych interpretacji, podjąć świadomy wybór i przełożyć go na konkretne zachowania. Gotowość do działania wiąże się zatem z konkretnym krokiem i postawą. Nie zaczyna się wtedy, gdy wmawiasz sobie: „dam radę”.

Rzetelnie przeprowadzona sesja prowadzi klienta przede wszystkim do głębszego zrozumienia swojej sytuacji i do uzyskania klarowności co do własnych postanowień. W efekcie zyskuje on zdolność do świadomego kształtowania swoich kroków.

Bo gotowość do działania nie jest chwilowym przypływem entuzjazmu. Jest zdolnością do podejmowania wyborów i urzeczywistniania ich w codzienności – także wtedy, kiedy nie wszystko jest łatwe, pewne i komfortowe.

Praca ta jest przede wszystkim drogą, w której celem staje się jak najszybsze ruszenie z punktu zamrożenia. Wszystko po to, by za jakiś czas znaleźć się w docelowym miejscu. Jest to zatem odcinek z punktu A do punktu B, gdzie ster trzyma sam człowiek, a coach pozostaje jego towarzyszem.

Jeśli czujesz, że utknąłeś w pętli korygowania deficytów i chcesz ułożyć chłodną strategię własnego rozwoju opartą na Twoich realnych talentach — umów się na bezpłatną konsultację wstępną. Razem zidentyfikujemy Twoje wąskie gardła i skierujemy energię tam, gdzie przyniesie najwyższą dźwignię.

FAQ: Pytania, które rodzą się w ciszy

Jarosław Stefaniak

Zobacz, jak pracuję z tożsamością w ramach Inżynierii Sprawczości. Zapraszam do kontaktu.

#jaroslawstefaniak #InżynieriaSprawczości #RehabilitacjaTożsamości #AudytorSprawczości